شادى شهرها مىافزود . همين كاخها را مىبينيم كه داراى كتابخانه‌هايى در حدود ده هزار تا پنجاه هزار جلد كتاب مىبودند . شاهزادگان در حدود صد هزار تا چهار صد هزار جلد كتاب داشتند . در هيچ نقطه‌اى از تاريخ به غير از بعضى شهرهاى يونان نمىبينيم كه اين قدر دانشمند و شاعر و نثر نويس با كمال احترام زندگانى نمايند . اين‌گونه مزدهاى هنگفت دريافت دارند . در هيچ تاريخى نمىبينيم كه اين قدر تودهء ملت در جست‌وجوى علم بروند و تا اين اندازه دانش و هنر در جان و روان تمام طبقات نفوذ و اثر كرده باشد ، مگر تمدن اسلامى . « 1 » آنگاه نويسندهء كتاب كسانى را كه دربارهء تاريخ علمى مسلمانان نا آگاهانه و با اطلاعات اندك و نادرست داورى مىكنند ، به باد نكوهش مىگيرد و در ادامه مىنويسد : مسلمين از يونانيها طرز صحافى كتب را آموختند و مانند ديگران طومار نمىنوشتند و از ايرانيها صنعت كاغذسازى آموختند ، به نحوى كه كاغذهاى شهر گزاتيوا مشهور شد و رفته رفته اين هنر را تكميل نموده در اسپانيا كاغذهاى بسيار زيبا درست مىكردند . در روى همين كاغذها نويسندگان و خوشنويسان مهارت انگشتان خود را ظاهر مىساختند . در حدود هفتاد تا هشتاد هزار جلد كتاب در سال تهيه مىشد . قرطبه مركز بود و ساير شهرها هم در انتشار علوم و زياد ساختن كتب از آن شهر كم نبودند . الحاكم نماينده مخصوص به امپراتورى يونان و خلافت عباسى با سرمايهء غير محدود فرستاد تا هر چه مىتوانست به دست آورد و نويسندگان دربارى كه هزاران تن بودند ، مواجب گزاف دريافت مىداشتند . « 2 » نويسنده در ادامه يادآور مىشود كه تلاشهاى علمى تنها به مردان اختصاص نداشت بلكه زنان نيز در اين مهم سهيم بودند ؛ و مىافزايد : از اينها نامىتر دخترانى از خانواده‌هاى بسيار نجيب بودند كه كتابخانهء بزرگى براى خود ترتيب داده و به قدرى عشق خواندن كتاب و كسب علوم داشتند كه همسر انتخاب نكردند . اينها كتب زيادى نوشتند و در قصايد خود داد فصاحت دادند . به نحوى كه موجب شگفتى همگان گرديد . « 3 »

--> ( 1 ) . عظمت مسلمين در اروپا ، ژوزف ماك كاپ ، ترجمهء ابوالقاسم فيضى ، ص 168 ( 2 ) . همان ( 3 ) . همان ، ص 170